Opera's en balletten via radio en tv tijdens het weekeinde

Offenbachs Les contes d'Hoffmann

Zaterdag 19 december worden, op drie verschillende radiozenders evenzoveel muziekdrama's uitgezondenj, die elkaar in twee gevallen geheel zullen overlappen en met het derde zal dat voor een groot deel eveneens het geval zijn. Een vierde muziekdrama kunt u bekijken en beluisteren op Mezzo-televisie.
Om 19:00 uur onze tijd neemt de avond met die getoonzette drama's een aanvang op de Britse radiozender BBC radio 3, met een versie van Les contes d'Hoffmann van Jacques Offenbach (1819-1880), uit te voeren door het Koor en orkest van de Metropolitan Opera House New York onder leiding van James Levine. Ongetwijfeld de herhaling van een rechtstreekse uitzending van medio mei, die toen in datzelfde BBC-radioprogramma werd uitgezonden. Naast de stemmen van Anna Netrebko, Ekaterna Gubanova en Kathleen Kim kunt u luisteren naar Joseph Calleja, die een toen ongestelde Rolando Villazon heeft vervangen.
Nadere informatie over dit muziekdrama kunt u vinden in een artikel op de site All art is quite useless van Rond1900.nl.

Martinů's Marienlegenden
Twee minuten nadat de uitzending met Offenbachs opera via BBC Radio 3 begint, is het in ons

land op Radio 4 tijd voor de aanvang van een nieuwe aflevering in de reeks Opera live. Daar kunt u kennisnemen van het muziekdrama Hry o Marii (Marienlegenden), gecomponeerd in de jaren 1933-34 en voor het eerst uitgevoerd te Brünn in 1935 van de Tsjechische componist Bohuslav Martinů (1890-1959). [1]

Het betreft de opname van een uitvoering door de Nationale Opera van Praag. Koor, orkest en solsten staan onder leiding van Jiri Belohlavek.
Het probleem van de gelijktijdigheid — met betrekking tot andere uitzendingen — doet hier gelukkig minder ter zake: dit opus is op zondag 20 sdecember eveneen te beluisteren op de Duitse regionale radiozender WDR3, in het programma Bühne: Radio, vanaf 20:05 uur.

[1] Van dezelfde componist wordt in het Middagconcert van de Avro op Radio 4, dat eveneens op die dag, om 14:02 uur begint, als tweede onderdeel diens Concert voor twee strijkorkesten, piano en pauken uitgevoerd door het Concertgebouworkest onder leiding van Mariss Jansons.

Glucks tweede Iphigénie-tragedie

Vanaf 20:00 uur presenteert de Nederlandstalige 'radio-Belg' Klara in het programma Scala het muziekdrama in vier bedrijven Iphigénie en Tauride uit 1779, gecomponeerd door Christoph Willibald von Gluck (1714-1787).Koor en orkest van de Brusselse Muntschouwburg worden geleid door Christophe Rousset. Vocale solisten completeren het geheel.

Het libretto voor dit muziekdrama komt uit de koker van Nicolas-François Guillard (1752-1814), die zich heeft gebaseerd op het gebeuren in de oorspronkelijke tragedie van de Griek Euripides (480-406 vóór onze jaartelling), maar meer direct op het gelijknamige stuk uit 1771 van de Fransman Guymond de la Touche (1723-1760).
De première heeft plaatsgevonden op 18 mei 1779; twee jaar later werd er een Duitse versie gespeeld op de planken van het Wiener Burgtheater, weer twee jaar daarna opnieuw in dezelfde entourage, maar dan in een Italiaanse versie. Een andere, van J.D. Sander werd in 1795 in Berlijn voor het eerst voor het voetlicht gebracht. Een weer andere Duitse versie van Christian August Vulpius (1762-1827) werd in 1800 te Weimar voorgesteld, en negentig jaar later op dezelfde

locatie opneiuw, maar dan in een bewerking — zowel qua muziek als tekstueel — van Richard Strauss (1864-1949).

The Fairy Queen van Purcell
Ook Mezzo-televisie komt op zaterdag 19 december nog met een opera op de beeldbuis in die huiskamers waar men de zender de gelegenheid daartoe geeft. Ter (bijna)afsluiting van het Purcell-jaar kunt u een uitvoering bekijken, en als u wilt tegelijkertijd beluisteren, van de opera in The Fairy Queen uit 1692 van Henry Purcell (1659-1695): een 'maskerade' in vijf bedrijven met een proloog naar A midsummer night's dream uit 1595 van William Shakespeare (1564-1616).
In 1901 werd deze veelzijdige uiting van schone kunst opnieuw gerealiseerd, maar dan in concertante vorm. De handeling van The Fairy Queen bestaat voornamelijk uit de episoden met de handwerkslieden en de sprookjeshandeling rondom Tatjana en Oberon. Het bijzondere aan dit opus is dat de zangscènes worden afgewisseld met toneelpassages zonder muziek.

Béjart-balletten op Mezzo-televisie

Mezzo-televisie vertoont op zondag 20 december om 23:00 uur het ballet Bolero op muziek van Maurice Ravel (1875-1937) in de choreografie van Maurice Béjart (1927-2007), doorTwentieth Century Ballets.
Over de Bolero van Ravel kunt u een artikel getiteld Geen werkelijke vorm, geen ontwikkeling vinden op 8 juni 2006 op de Nederlandse fin de siècle-site All art is quite useless van Rond1900.nl.

Voorafgaand daaraan kan men, indien gewenst, eveneens op Mezzo-tv een aflevering vertoond uit de reeks Divertimento, met Maurice Béjart; tussen 22:05 uur en 23:00 uur.
De Béjart-avond begint om 20:30 uur met een choreografie van dezelde dansmeester: Around the world in 80 minutes.

____________

Afbeeldingen

1. Jacques Offenbach, gefotografeerd door Nadar (1820-1910).

2. Gedenkteken ter nagedachtenis van de Tsjechische componist Bohuslav Jan Martinů.

3. Christoph Willibald von Gluck, geschilderd te Wenen in 1775 door de Franse schilder Joseph-Siffred Duplessis (1725-1802).

4. De Fransehoreograaf Maurice Béjart.

Vincenzo Bellini's muziekdrama I Puritani in Klara's Scala

Schotse Puriteinen op Belgische radiozender
Op de Nederlandstalige, Belgische radiozender Klara wordt op zaterdag 1 augustus, 's avonds vanaf 20:00 uur, een uitvoering gepresenteerd van I Puritani van Vincenzo Bellini (1801-1835).
Het is een muziekdrama in drie bedrijven op een libretto van Carlo Pepoli (1796-1881), die als uitgangspunt een theaterstuk uit 1833 heeft gekozen — Têtes rondes et cavaliers — van Jacques-Arsène Ancelot (1794-1854) en Joseph-Xavier-Boniface Saintine (1798-1865). Dat drama vindt zijn oorsprong in het verhaal Old morality uit 1816, geschreven door Walter Scott (1771-1832).
De opera — die als complete titel I puritani di Scozia draagt — werd voor het eerst opgevoerd in het Parijse Théâtre Italien, op 25 januari 1835. Nog in hetzelfde jaar kregen zowel het Londense operapubliek alsook dat van de Milanese Scala de gelegenheid kennis te nemen van dit muziekdrama, en een jaar later waren Berlijn (met een Duitse versie), en Wenen aan de beurt.

Het verhaal
De handeling speelt zich tijdens de burgeroorlog in het midden van de zeventiende eeuw af op een vesting van Puriteinen in de omgeving van Plymouth. Lord Gaultier Walton, die het bevel voert over de betreffende vesting, besluit toe te geven aan de wens van zijn dochter Elvira en laat haar trouwen met Alord Arturo Talbot, al had hij reeds een andere wederhelft voor haar in gedachten: Sir Riccardo Forth. Gedurende de voorbereidingen voor het huwelijksfeest komt Arturo, die heimelijk een aanhanger van de Stuarts is, aan de weet dat Henrietta van Frankrijk, de weduwe van Charles I (1600-1649) — die op last van Oliver Cromwell (1599-1658) was onthoofd —, op de burcht gevangen gehouden wordt. Arturo slaagt erin de koningin te bevrijden en haar daarmee uit handen van de dood te redden. Elvira verliest haar verstand, Arturo wordt door het Parlement ter dood veroordeeld, maar dan komt Elvira's oom, Sir Giorgio Walton, opdagen en die slaagt erin Riccardo van zijn wraakgevoelens jegens Arturo los te weken. Die kan dan naar zijn geliefde Elvira terugkeren, die hem vergeving schenkt als hij haar eenmaal heeft uitgelegd hoe hij de koningin heeft gered. Weliswaar is intussen de heerschappij van de Stuarts omvergeworpen, maar Oliver Cromwell — Lord protector van Engeland en Schotland in de periode 1649-1658 — schenkt Arturo genade.
____________
Afbeeldingen
1. Componist Vincenzo Bellini.
2. Oliver Cromwell. Schilderij van de Vlaming Caspar de Crayer (1582-1669).

Alban Bergs Lulu vanuit Convent Garden op BBC Radio 3

De doos van Pandora geopend
In het BBC radioprogramma Opera on 3 kunt u op zaterdag 4 juli — tussen 19:00 uur en 22:30 uur onze tijd — luisteren naar een uitvoering van het muziekdrama in drie bedrijven Lulu, gecomponeerd door Alban Berg (1885-1935). Het betreft een uitvoering door het Royal Opera House Covent Garden. Koor en orkest worden geleid door Antonio Pappano; de rol van Lulu zal worden vertolkt door de sopraan Agneta Eichenholz.
Als uitgangspunt heeft deze componist uit de (Neue) Wiener Schule twee tragedies gekozen van Frank Wedekind (1864-1918): Erdgeist uit 1895 en Die Büchse der Pandora (1904). Het derde bedrijf van de opera bleef onvoltooid.
De eerste uitvoering werd gegeven in Zürich, op 2 juni 1937, anderhalf jaar na het overlijden van de componist. Essen volgde pas na de Tweede Wereldoorlog (1953), de Wiener Staatsoper weer anderhalf decennium daarna (1968), en de Metropolitan Opera wachtte tot 1977 voordat het publiek rijp geacht werd voor Lulu.

Voltooiing
Na het verscheiden van de weduwe van Alban Berg, Helene (1885-1976) — die aan drie collega's van haar man reeds de suggestie had gedaan om Lulu te voltooien — besloot Friedrich Cerha (geb. 1926) het derde bedrijf alsnog te voltooien, en sedertdien wordt Lulu, vrijwel zonder uitzondering in die versie gepresenteerd. De première daarvan was op 24 februari 1979 in de Grand Opéra van Parijs, met Teresa Stratas als Lulu, in een enscenering van Patrice Chéreau, onder muzikale leiding van Pierre Boulez. De NOS heeft nog in hetzelfde jaar een opname daarvan uitgezonden.
Nog in hetzelfde jaar werd Lulu in Santa Fé en in Zürich opgevoerd, in het jaar daarop volgend in de Komische Oper te Berlijn, alsmede in de Opera van Frankfurt am Main. De Deutsche Oper Berlin volgde in 1982 en de Wiener Staatsoper in het jaar daarna.

Het verhaal
Een dompteur toont aan het publiek zijn wilde dieren, en als laatste verschijnt daar de slang Lulu, die de maitresse van hoofdredacteur Dr. Schön wordt. Maar deze wil niet voortdurend onder haar invloed staan en probeert daarom haar aan Dr. Goll uit te huwelijken. Die laat Lulu door een schilder portretteren, maar krijgt een hartaanval als hij onverwacht diens atelier betreedt. Dan wordt Lulu de echtgenote van de schilder. Maar als Dr. Schön de schilder over Lulu's verleden informeert, schiet die zichzelf dood. Lulu wordt dan danseres en dingt Dr. Schön zijn bruid in de steek te laten en met haar te trouwen. Eenmaal de vrouw in Huize Schön zorgt ze daar voor een zeer vrijmoedige sfeer in alle opzichten en Alwa, de zoon van Dr. Schön, mag zich in haar zeer nadrukkelijke belangstelling verheugen. Daarom geeft Dr. Schön een revolver aan Lulu om zich van het leven te kunnen beroven, doch in plaats daarvan schiet ze haar man dood.
Lulu moet naar de gevangenis en daar komt ze in contact met de lesbische Gravin Geschwitz, die erin slaagt haar uit de gevangenis te bevrijden. Samen met de gravin, Alwa Schön en een oudere man, genaamd Schigolch, vlucht Lulu naar Parijs. Van daar uit naar Londen waar ze een kommervol bestaan als goedkope hoer leidt en met de gravin door Jack the Ripper wordt vermoord. Ook Alwa wordt door één van Lulu's klanten om het leven gebracht.
Toen Lulu eenmaal compleet was, hebben tal van vooraanstaande regisseurs er hun krachten op beproefd.
____________
Afbeeldingen
1. De componist Alban Berg omstreeks 1926.
2. Helene Karoline Berg-Nahowski. Zij gold als de biologische dochter van Kaiser Franz Joseph I, en wordt in diverse herinneringen van derden, die haar in het muziekleven van Wenen hebben meegemaakt, ook als zodanig beschouwd en, als een vanzelfsprekendheid, beschreven, onder meer door Alma Mahler-Werfel.
3. Voorzijde van een gecombineerde uitgave van de beide Wedekind-tragedies in een paperbackeditie (Goldmann Klassiker 7534) van de uitgeverij met diezelfde naam. Op de foto zien we Tilly (1885-1970) en Frank Wedekind tijdens een opvoering van Erdgeist in 1909.
4. Karikatuur van de schrijver Frank Wedekind.

Richard Strauss' Elektra zaterdagavond op BBC Radio 3

Covent Garden-versie
Op zaterdag 13 juni zal BBC Radio 3 — tussen 19:00 uur en 21:15 uur onze tijd — in een nieuwe aflevering van het programma Opera on 3, een uitvoering presenteren van het muziekdrama in één bedrijf Elektra, opus 58, gecomponeerd in de jaren 1907/1908 door Richard Strauss (1864-1949). Het gelijknamige toneelstuk uit 1903 dat aan deze opera ten grondslag ligt, stamt uit de koker van de uitermate productieve en zeer veelzijdige Oostenrijkse schrijver Hugo von Hofmannsthal (1874-1929) die tevens medeoprichter was van de Salzburger Festspiele. Susan Bullock zingt de titelrol; voor de overige vocale uitvoerenden zij verwezen naar de betreffende website van BBC Radio 3. Koor en orkest van The Royal Opera House Covent Garden staan onder leiding van Mark Elder. De inleidende presentatie zal worden verzorgd door Andrew McGregor.

Achtergronden
Hofmannsthal heeft zich gebaseerd op de oudste van de Griekse tragedies met die titel, geschreven in de jaren 411/410 vóór onze jaartelling door Sofokles, die de voor die tijd uitzonderlijke ouderdom van ongeveer negentigjaar heeft bereikt: hij leefde van ca. 495 tot 406 vóór onze jaartelling.
Richard Strauss was overigens niet de eerste die het Elektra-thema tot een opera heeft verwerkt. Reeds in 1782 had de Fransman Jean-Baptiste Lemoyne (1751-1796) de opera Electre voorgesteld en vijf jaar daarna kwam zijn collega Johann Christian Friedrich Haeffner (1759-1833) — die vanaf 1780 in Zweden werkzaam was in diverse muzikale functies — met een muziekdrama met eveneens die titel, en aan het begin van de twintigste eeuw kwam Vittorio Gnecchi (1876-1954) met de opera Cassandra in 1905. [1]
De eerste uitvoering van de opera van Richard Strauss werd gerealiseerd op 25 januari 1909 in de Dresdener Semper Oper onder leiding van Ernst von Schuch (1846-1914), met een voor die tijd spectaculaire bezetting waarin onder anderen Ernestine Schumann-Heink (1861-1936) op de rol stond voor de partij van Klytaimnestra. Nog in hetzelfde jaar kon het Weense operapubliek deze muzikale tragedie zien in de Hofoper van de hoofdstad der Donaumonarchie. En eveneens in 1909 kon het Milanese Scala-publiek daarvan kennisnemen. Het jaar daarop werd er in New York een Franstalige versie gerealiseerd en, ook nog in 1910, leidde Thomas Beecham (1879-1961) in Londen een Engelse versie.

Het verhaal
Toen Agamemnon — die als legerleider van de Grieken had gefungeerd — na tien jaar weer thuis kwam, werd hij door zijn echtgenote Klytaimnestra en dier geliefde Aigisthos vermoord.
Daarop zweert Agamemnons dochter Elektra wraak, terwijl ze hoopt dat de terugkeer van haar broer Orestes zal worden gerealiseerd, vooral met het oog op de uitvoering van de wraak zoals zij die zich voorstelt. Elektra's zuster Krysothemis weigert zich met de wraakactie van haar broer en zus in te laten; zij heeft veel meer belang bij een rustig leven als geliefde en moeder.
Tijdens een hoog oplopende ruzie tussen Elektra en haar moeder Klytaimnestra bereikt hen het bericht dat Orestes dood is. Dat lijkt een triomf voor de tot moordenares geworden moeder. Maar op het moment dat Elektra dan maar zelf de daad van dodelijke wraak wil voltrekken, verschijnt Orestes alsnog ten tonele, en wordt hij door Elektra aangezet hun gemeenschappelijke moeder te doden.
Daarna moet ook de minnaar van mama, Aigisthos, eraan geloven. Elektra heeft haar doel bereikt, en daarom begint ze — als gevolg van een libidineuze bevrediging — een extatische vreugdedans, de dood tot gevolg hebbende. Eros en Thanatos, zoals Strauss' tijd- en 'buurt'-genoot Sigmund Freud (1856-1939) dat noemde.

Doorzichtig als een
Zo menig dirigent gaat voorbij aan de wens van de componist het in dit geval — evenals dat van Salome en Der Rosenkavalier — groot bezette orkest een doorzichtigheid te verlenen als van een kamerorkest. Gezien de fijnzinnigheid die Mark Elder meer dan eens aan de dag heeft gelegd, onder meer in het Concertgebouw te Amsterdam, mag men er in principe wel van uitgaan dat deze de wens van de componist die — gelet op het karakter van Richard Strauss — niets minder dan een eis was en dat vanzelsprekend is gebleven. Mark Elder is onderscheiden voor deze productie en dat geldt eveneens voor de sopraan Susan Bullock.
__________
[1] Het bestaan van deze opera, die in 1905 te Bologna onder leiding van Arturo Toscanani (1867-1957)) in première is gegeven, heeft ertoe geleid dat er kort na de première van Strauss' Elektra werd geopperd dat deze het muziekdrama van Gnecchi moest hebben gekend. Om over regelrecht plagiaat maar te zwijgen,al zijn de overeenkomsten op diverse punten wel frappant.
____________
Afbeeldingen
1. Sopraan Susan Bullock in de rol van Elektra in de gelijknamige opera van Richard Strauss in de versie door The Royal Opera House te Londen.
2. De Griekse tragedieschrijver Sofokles.
3. De eertijds befaamde contra-alt Ernestine Schumann-Heink.
4. Sigmund Freud.
5. Ernst von Schuch dirigeert Richard Strauss; in dit geval gaat het om Der Rosenkavalier in 1912.
Schilderij van de impressionist Robert Sterl (1867-1932).

Richard Wagner: Opera(tie) aan de vooravond van Pasen

Die Walküre
Nauwelijks bent u, evenals menig ander, bekomen van Der Ring des Nibelungen — vier zaterdagavonden achtereen in delen, dan wel gedurende één weekeinde; beide sessies via Mezzo-televisie — of een nieuwe golf van muziekdrama's uit de koker van Richard Wagner (1813-1883) wordt op u èn ons afgevuurd. In totaal is er het komende weekeinde sprake van vier zenders met drie opera's.
Via BBC Radio 3 op zaterdag 11 april, 's avonds vanaf 18:00 uur onze tijd, wordt Die Walküre rechtstreeks uitgezonden van de matinee in de New Yorkse Metropolitan Opera. Daar leidt James Levine koor en orkest van dat instituut met onder anderen John Tomlinson (bas), Johan Botha (tenor) en Waltraud Meier (sopraan).
Diezelfde versie wordt overgenomen uit New York door de Duitse radiozender WDR 3, eveneens vanaf 18:00 uur, tot ongeveer 23:00 uur.

Der fliegende Holländer
Onze Nederlandse klassieke radiozender Radio 4 blijft wat Wagner betreft niet achter, maar presenteert, vanaf 19:02 uur het muziekdrama Der fliegende Holländer. Het betreft een versie door The Royal Opera House, met onder meer Peter König, Anja Kampe, Thorsten Kerl, Bryn Terfel. Marc Albrecht dirigeert koor en orkest van dat instituut.

Parsifal
Het 'Bühnenweihfestspiel' Parsifal, eveneens van Richard Wagner wordt door Mezzo-televisie op de avond van zaterdag 11 april, vanaf 20:30 uur uitgezonden. Daarin komt een scène voor met bloemenmeisjes op Goede Vrijdag en inhoudelijk past dit muziekdrama wel in de sfeer van Pasen. Menig operahuis geeft dan ook een voorstelling tijdens één der paasdagen. Zo heb ik Pasen 1977 in de Hamburgische Staatsoper een onnavolgbare creatie van dit muziekdrama gezien, met Rene Kollo — die ik tot dan toe vrijwel nooit te pruimen vond — als een grandioze Parsifal. Decors en kostuums waren bij die gelegenheid van Ernst Fuchs (geboren 1913).
De versie die Mezzo-televisie zaterdagavond vertoont, is een opname van het Festival Baden Baden. Dirigent van koor en orkest van het festival is Kent Nagano. Voor de regie tekent Nicholas Lenhoff. De rol van Parsifal wordt gezongen door Christopher Ventris; De partij van Kundry wordt door Waltraud Meier [1] vervuld; Gurnemanz krijgt gestalte in Matti Salminen; en Amfortas wordt vertolkt door Thomas Hampson; Klingsor wordt voorgesteld door Tom Fox; en als laatste naam die voor ons beschikbaar is, wordt de vertolker van Titurel bekendgemaakt: Bjarni Thor Kristinsson. De verfilming van deze Parsifal tijdens het opgemelde festival van 2004 is gerealiseerd door Reiner Moritz; het geheel duurt drie uur en negenenveertig minuten.
__________

[1] Waltraud Meier is in de live uitvoering van Die Walküre in de New Yorkse Metropolitan Opera tegelijkertijd op twee andere zenders te zien.
____________
Afbeeldingen
1. Waltraud Meier is zaterdagavond op twee radiozenders rechtstreeks te zien vanuit New York in Die Walküre, en als Kundry in Parsifal.
2. Voorzijde van het programmaboekje van de Hamburgische Staatsoper, Pasen 1977, met daarop één van de uitzonderlijke decorontwerpen van Ernst Fuchs.
3. Scène uit Parsifal in de versie van Nicolas Lenhoff, in 2004 tijdens het Festival van Baden Baden.

Twee korte opera's zondagavond op Duitse zender WDR

Étienne Méhul
In het programma Bühne: Radio van de Duitse radiozender WDR 3 zullen op zondag 5 maart — 's avonds tussen 20:05 uur en 22:00 uur — twee korte opera's worden gepresenteerd. Als eerste L'Irato ou l'Emporté uit 1801 van de Fransman Etienne Henri (of Nicolas) Méhul (1763-1817), die niet alleen de belangrijkste Franse operacomponist ten tijde van de Franse revolutie was, maar die tevens als eerste het epitheton ornans romantisch opgeplakt kreeg.
Omdat over dat werk allerlei verhalen de ronde doen, waarvan één en ander wellicht apocrief dan wel bewust uit de duim zal zijn gezogen, bewaren we nadere gegevens daarover tot een volgende gelegenheid.

Webers Abu Hassan
Hoewel Carl Maria von Weber (1786-1826) zijn grootste bekendheid als operacomponist geniet door Der Freischütz, Euryanthe en Oberon, heeft hij daarnaast nog een en ander voor het muziektheater geschreven dat de moeite waard is. Met enige regelmaat wordt op radiozenders de ouverture van zijn eenakter Abu Hassan uit 1811 gespeeld, maar nu kan men dat hele zangspel eens beluisteren. De tekst is van Franz Karl Hiemer (1768-1822), die als uitgangspunt een vertelling uit Duizend en één nacht in de versie van Antoine Galland [1] heeft genomen.
De eerste uitvoering van Abu Hassan werd op 4 juni 1811 in München gegeven; veertien jaar later was Londen aan de beurt en het zingspel heeft zelfs New York gehaald, echter pas in 1877.
Het thema van het zangspel is tamelijk snel verteld: Abu Hassan en zijn vrouw Fatima worden door ondersteunig van de kalief gered uit handen van hun schuldeisers.
__________
[1] Antoine Galland (1646-1715) was oriëntalist, archeoloog, wereldreiziger en eerste antiquaar van Lodewijk XIV. Hij was ook de eerste die de verzameling Verhalen uit Duizend en Een Nacht voor het westen toegankelijk heeft gemaakt. Die verzameling werd in 12 delen tussen 1704 en 1717 uitgegeven en heeft niet alleen een belangrijke invloed uitgeoefend op de West-Europese literatuur na hem, maar eveneens op de houding die we in het westen jegens de islam hebben ontwikkeld.
____________
Afbeeldingen
1. De Franse componist Étienne Méhul.
2. De Franse oriëntalist Antoine Galland.

Nabucco door de Nationale Reisopera zaterdagavond op Radio 4 en daarna nog in negen Nederlandse theaters

Toeren door ons land
Jongstleden dinsdag is de nieuwe enscenering door de Nationale Reisopera van het muziekdrama Nabucco van Giuseppe Verdi (1813-1901) in het Muziekkwartier in Enschede in première gegaan en daarbij zijn opnamen gemaakt voor het Radio 4-programma Opera live, dat zaterdagavond vanaf 19:02 uur op genoemde zender kan worden beluisterd. Het Gelders Orkest en het Koor van de Nationale Reisopera worden gedirigeerd door William Lacey. Voor de namen van de solisten verwijzen we hier naar het betreffende gedeelte van de website van DNR.


Binnen vier weken — vanaf de 253 ste verjaardag van Wolfgang Amadeus Mozart (27-01) tot en met 21 februari — doet de Nationale Reisopera twaalf steden aan met dit veelgeprezen stuk muziektheater. Op het moment dat de radio-uitzending werd gerealiseerd, zijn er al twee theaters bespeeld en dezelfde avond speelt het gezelschap in Utrecht. Daardoor resteren er nog negen voorstellingen. Welke dat zijn, kunt u vinden op het daarbij behorende gedeelte van de website van DNR. Tussen de optredens zit meestal één dag en een enkele keer zijn dat er twee. Dat mag ook wel als je bedenkt dat het gezelschap de ene dag in Leeuwarden staat en het de daarop volgende dag een voorstelling in Heerlen moet geven, om daarna weer naar Groningen te moeten reizen.

Achtergronden
De eigenlijke naam van dit muziekdrama is Nabucodonosor, de Italiaanse benaming voor Nebucadnezar. Het stuk telt vier bedrijven en is gebaseerd op een libretto van Temistocle Solera (1815-1878) die daarvoor heeft gebruik gemaakt van het Franse toneelstuk met die Italiaanse naam, geschreven door Auguste Anicet-Bourgeois (1806-1870) en Francis Cornu (1800-1848). De eerste uitvoering werd gegeven in de Scala van Milaan op 9 maart 1842. Een jaar later werd het muziekdrama in Wenen voorgesteld en weer een jaar daarop in Duitsland te Stuttgart.


Het verhaal
We bevinden ons ein het jaar 578 voordat men in ons deel van de wereld met de christelijke jaartelling is begonnen. De plaatsen van handeling zijn Jeruzalem en Babylon. Koning Nabucco heeft Jeruzalem bestormd; de Hebreeuwse priester Zaccaria heeft Fenena, de dochter van Nabucco, echter in zijn macht, en verkeert daardoor in de veronderstelling dat hij de koning wel kan chanteren. Fenena is verliefd op de neef van de koning van Jeruzalem: Ismael, die eens haar zuster Abigail heeft afgewezen. Nabucco slaagt erin de tempel binnen te komen, en Abigail komt door middel van een document aan de weet dat zij niet de rechtmatige trooopvolgster is, maar heeft haar zinnen toch op de kroon gezet.
Nabucco laat zich tot God verklaren, maar wordt daarvoor met overdonderende gekte gestraft, waarop Abigail haar plan ten uitvoer kan brengen en de troon te bestijgen. Zij geeft opdracht de Hebreërs en de afvallige Fenena te executeren. In een helder moment slaagt Nabucco er echter in de executie te verhinderen. Hij gaat ertoe over de God der Hebreërs te erkennen, waardoor Baäl ten val komt.
Er kleeft nog een bijzonder element aan deze opera. Het beroemdste gedeelte daaruit — het koor dat Va pensiero zingt — vindt zijn oorsprong in de 136ste Psalm, en daarmee heeft Verdi de faam verworven zich als strijder voor de eenheid van Italië te hebben opgeworpen. De gehele opera heeft de lang aanhoudende bekendheid eveneens voornamelijk aan dit koornummer te danken.


Het thema Nabucco werd in het eerste decennium van de achttiende eeuw door Keiser respectievelijk Ariosti, alsmede drie decennia na de versie van Verdi — toen door Dibellemont — eveneens op muziek gezet.
___________
Afbeeldingen: Scènefoto's van de enscenering van Nabucco waarmee De Nationale Reisopera tot en met 21 februari door ons land toert. De foto's zijn gemaakt door Marco Borggreve.

Händels Rinaldo donderdagmiddag op BBC Radio 3

Händel-opera opnieuw in de schijnwerpers
Zegt u nu vooral niet dat we niet tijdig hebben gewaarschuwd dat in het jaar 2009 het aantal uitvoeringen van werken van Händel, Haydn, Mendelssohn — eventueel aangevuld met nog anderen, die op enigerlei wijze 'feestelijk' aan dit jaar kunnen worden gekoppeld — min of meer explosief zou stijgen. Gelukkig hoeft dat niet te betekenen dat muziekverkrachters nu elke week achttien keer het Hallelujah uit The Messiah playback zullen wegfiedelen, al moet ik bekennen dat het me geenszins zou verbazen als het visioen van de dollar- en eurotekens, die voor zulke rimram-ensembles met al dergelijke muziekstukken onverbrekelijk schijnen te zijn verbonden, alsnog de overhand krijgt.

Cecilia Bartoli werkt mee
Op donderdag 29 januari, 's middags om 15:00 uur onze tijd, begint op BBC Radio 3 in het werkdaagse programma Afternoon on 3 een uitvoering van de opera Rinaldo van Georg Friedrich Händel, die in hetzelfde jaar werd geboren als zijn grote tegenhanger Papa Bach (1685), maar die zo'n negen jaar langer op dit ondermaanse is blijven toeven.
Rinaldo is een muziekdrama in drie bedrijven op een tekst van Giacomo Rossi (), die — in navolging van een Engelse tekst van Aaron Hill (1685-1750) — zich heeft gebaseerd op Gerusalemme liberata uit 1581 van Torquato Tasso (1544-1595), een schrijver die zelf onderwerp is geworden van een toneelstuk van Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832).


De eerste opvoering heeft plaatsgevonden op 24 februari 1711 in het Londense Haymarket Theatre dat toen de benaming King's Theatre droeg. Op 6 april 1731 werd de tweede versie van datzelfde muziekdrama opnieuw in dat theater in première gebracht. Vier jaar na de eerste Londense première werd deze opera tevens te Hamburg opgevoerd, maar in een Duitse vertaling.

De geschiedenis
Kruisridder Rinado — oospronkelijk gezongen door een alt — wacht op de afloop van de strijd om Jerusalem, om dan te kunnen rouwen met Almirena, de dochter van Godfried van Bouillon. De legerleider van de Saracenen, Argante, ontvoert Almirena; hij doet dat samen met de tovenares Armida. Het leidt echter niet tot het door de ontvoerders gewenste resultaat: aandacht van Rinaldo voor Armida en eenzelfde opstelling van Almirena voor Argante. Aan het slot worden de ongelovigen overwonnen, en dan sluiten ook Argante en Armida zich bij het christelijke geloof aan.
In de versie die op BBC Radio 3 aanstaande donderdag te horen zal zijn, vertolkt countertenor David Daniels de rol van Rinado en Cecilia Bartoli treedt op als Almirena.
Verdere gegevens zijn via de BBC op het moment dat wij dit publiek maken, nog niet bekend.
____________
Afbeeldingen
1. De countertenor David Daniels zingt de rol van Rinaldo in de gelijknamige opera, donderdagmiddag op BBC Radio 3.
2. King's Theatre Haymarket.
3. Mezzosopraan Cecili Bartoli is de tegenspeelster van David Daniels inHändels Rinaldo.

Glucks opera Orfeo ed Eurydike rechtstreeksuit New Yorkse Metropolitan — zaterdagavond op enkele radiozenders

Op twee radiozenders tegelijkertijd
Zaterdag 24 januari kunt u op twee zenders in buurlanden luisteren naar de rechtstreekse uitzending vanuit New Yorks Metropolitan Opera, waar in de Matinee een voorstelling wordt gegeven van de azione teatrale per musica in drie bedrijven, met als titel Orfeo ed Eurydike van Christoph Willibald von Gluck (1714-1787) op een libretto van Ranieri de' Calzabigi (1714-1795).
De premère werd gegeven in het Kärtnerthor-Theater te Wenen, op 5 oktober 1762. Acht jaar later werd het muziekdrama in Londen opgevoerd met toevoegingen door Johann Christian Bach (1735-1782) en Pietro Alessandro Guglielmi (1728-1804). In 1773 was München aan de beurt, en een jaar later, op 2 augustus, werd dit opus in de Parijse Opéra opgevoerd, maar wel in en Franse vertaling door Pierre-Louis Moline (1739-1820). Nog eens vijf jaar later werd er een Duitse versie gepresenteerd in Brünn (Brno).
De versie van de Metropolitan Opera wordt rechtstreeks overgenomen door BBC Radio 3 in het programma Opera on 3, vanaf 19:00 uur. Ook de Belgische radiozender Klara zal deze opera vnauit New York overnemen en uitzenden in het programma Scala.

Aanpassingen
In de eerste versie van Orfeo ed Eurydike werd de rol van Orpheus gezongen door een alt-castraat gezongen; in de voorstelling te Parijs werd dat een tenor. Maar nadat Hector Berlioz (1803-1869) een bewerking voor zangeres Pauline Garcia-Viardot (1821-1910) had gerealiseerd, is de bezetting van die rol door een vrouwelijke alt meestal het geval. Maar alsof dat alles nog niet voldoende Irrungen und Wirrungen, een soort van comedy of errors, is, wordt in de uitgave van de Weense Urfassung van 1963 een mezzosopraan vereist.
De aanpassingen die de componist zelf heeft aangebracht voor de Parijse uitvoering van 1774 hebben hun uitdrukking gevonden in de toenadering die hij heeft gerealiseerd tot de toen populaire heldhaftige opera seria; daarnaast heeft hij er twee balletten aan toegevoegd: de Dans van de Furie en de Reidans van de zalige zielen (Reigen der seligen Geister).

Het verhaal
De zanger Orpheus treurt diep om zijn gestorven geliefde Eurydike. Dan doet de god van de liefde, Eros — een sopraanrol — hem een aanbod: hij mag zijn geliefde uit de onderwereld terughalen onder de voorwaarde dat hij haar niet zal aankijken voordat ze in de aardse wereld an alledag zijn teruggekeerd. Maar als Orpheus eenmaal 'beneden' is aangekomen, begrijpt Eurydike niets van zijn gedrag dat hij ook niet mag uitleggen. Dat leidt ertoe dat zij aan zijn liefde gaat twijfelen. Dus wat doet die onnozelaar? Hij kijkt om en dat heeft tot gevolg dat Eurydike voor de tweede keer sterft. Uit smart daarover wil Orpheus een einde aan zijn leven maken, maar dan wordt hem voor de tweede keer de genade der goden deelachtig: Eurydike wordt in het leven teruggehaald als beloning voor de liefde en trouw die Orpheus (haar) heeft bewezen.
____________
Afbeeldingen
1. Componist Christoph Willibald von Gluck in 1775. Olie op linnen, formaat 99, 5 x 80,5 cm. Geschilderd door Joseph-Sifrède Duplessis (1725-1802). Het stuk bevindt zich in de pinakotheek van het Kunsthistorisches Museum te Wenen.
2. Altzangeres Pauline Garcia-Viardot, voor wie Berlioz aanpassingen in de opera realiseerde.
3. Orpheus en Eurydike, geschilderd door de Italiaan Federico Cervelli (1625- ca. 1700).

Händels muziekdrama Agrippina, verspreid over twee middagen, te beluisteren via BBC Radio 3

Händel-jaar 2009
Nu binnen de wereld der klassieke muziek het Händel-jaar — evenals het Haydn-jaar en het Mendelssohn-jaar — in volle hevigheid is uitgebroken, kunnen we ook in het kader van het fenomeen muziektheater wel zo het één en ander verwachten. En dat daarbij veel van hetzelfde voorbij zal trekken en het nodige aan (overmatig) populaire nummertjes tot ver in den treure zal worden herhaald, mag niemand verbazen. Immers, niet alleen wil men de wens des volks geen geweld aan doen — nadat men er eerst door conditioneringsprocessen voor heeft gezorgd dat die wens werkelijkheid werd, dan wel schijnt te zijn geworden. "Pijnlijk sectarisme", zullen we hier nog maar eens met de waarschuwend geheven vinger uitroepen.

Alternatieven
Op dat punt is echter het geluk enigszins met ons, aangezien er ook in de wereld der klassieke muziek in het algemeen en in die van de Barok in het bijzonder nog altijd enige figuren rondlopen die over voldoende kennis en inzicht, alsmede de benodigde dosis eigen wijsheid (hier: twee woorden!) beschikken om plannen door te zetten, die bijdragen ten faveure van de componist in kwestie en de inkleuring van het muziekleven in het algemeen, en derhalve een verrijking van ons leven betekenen.
In het dagelijkse muziekprogramma Afternoon on 3 van de Britse radiozender BBC Radio 3 zal — verspreid over twee middagen — de opera Agrippina van George Frederic Handel (zo werd zijn naam in het Engels gespeld) worden uitgevoerd door de English Baroque Soloists onder leiding van John Eliot Gardiner, met medewerking van vocale solisten.
De namen van hen zijn te vinden op het betreffende onderdeel van de website van BBC Radio 3.
Donderdag 22 maart, vanaf 15:00 uur kunt u luisteren naar de eerste en de tweede akte, vrijdagmiddag, eveneens na 15:00 uur volgt de derde akte.

Achtergronden
Agrippina is een muziekdrama in drie bedrijven dat Georg Friedrich Händel (1685-1759) op een tekst van Vincenzo Grimani (ca. 1652-1710) heeft gecreëerd. De première werd gegeven op tweede kerstdag (26 december) van het jaar 1709 — dus nog een ronde getallen-herdenking voor ons — te Venetië. De opera werd een enorm succes, maar bleef de enige die tijdens Händels verblijf in Italië werd opgevoerd.
Het verhaal kan kort en krachtig worden verteld: tijdens de afwezigheid van echtgenoot Claudius probeert Agrippina door tal van intriges ervoor te zorgen dat zoonlief Nero de troon kan bestijgen.
Hoe kort die synopsis ook, Händel wist er een behoorlijk lang stuk muziektheater van te maken. Met diens compositorische genie zal hij er — door het opentrekken van alle hem ter beschikking staande registers — wel weer voor zorgen dat ook in 2009 niet al te veel klachten zullen worden geuit.
Het leven van Agrippina — tussen novemer van het jaar 15 tot en met eind maart 59 — wordt, als we het in een grote historisch lijn bezien, gekenmerkt door drie namen van mannen, die in de Romeinse tijd, elk op eigen wijze, en al dan niet ten rechte, voor veel ophef hebben gezorgd. Iulia Agrippina was de zuster van het krankzinnige beest, keizer Caligula (Laarsje), de gade van keizer Claudius en de moeder van Nero.
____________
Afbeeldingen
1. Georg Friedrich Händel; schilderij van Thomas Hudson.
2. Dirigent John Eliot Gardiner.
3. Iulia Agrippina minor; later Iulia Augusta Agrippina. De buste is te zien in Keulen (Römisch-Germanisches Museum).

Händels opera Rodrigo donderdagmiddag op BBC Radio 3

Aan het begin van het Händel-jaar
In het radioprogramma Afternoon on 3 van de Britse zender BBC Radio 3, dat op donderdag 18 januari zal worden uitgezonden tussen 15:00 uur en 18:00 uur (onze tijd), zal als eerste onderdeel van het programma een complete opera van Georg Friedrich Händel (1685-1759) — ongetwijfeld met een zijdelingse of zelfs rechtstreekse blik naar het (onder meer) Händel-jaar 2009 — worden uitgezonden.
Het werk is een muziekdrama in drie bedrijven op een tekst, die zijn oorsprong vindt in een libretto van Francesco Silvani. Deze man, die tevens bekendheid genoot onder het anagram-pseudoniem Frencasco Valsini, werd omstreeks 1660 in Venetië geboren, waar hij eveneens is overleden, maar over het sterfjaar bestaat onduidelijkheid: het zal ergens tussen 1728 en 1744 zijn geweest. Silvani had dat libretto geschreven voor Marc Antonio Ziani, die het voor Il duello d'a more e di vendetta van 1700 had willen gebruiken.

Rodrigo
De eerste uitvoering van Rodrigo werd in november 1707 in Florence gegeven. De laatste kwart eeuw is dit muziekdrama uit de barok nog weer opgevoerd, zowel in Londen, alsook in Karlsruhe, maar dan in het Duits. Zoals de korte en krachtige titel al doet vermoeden, is er sprake van een Spaanse achtergrond. Het verhaal speelt aan het begin van de achtste eeuw in Spanje. Twee vrouwen — Eliselena, echtgenote van koning Rodrigo van Castilië , alsmede diens minnares Florinda — strijden om de gunst van hun geliefde. Maar Rodrigo blijkt niet bereid terg te keren naar Florinda, en dat leidt ertoe dat haar broers Giulino en Evanco wraak zweren. In de strijddelft Rodrgo weliswaar het onderspit, maar hij blijft in leven door af te zien van de troon.
Alan Curtis leidt het ensemble Il complesso Barocco. Afgezien van de gewone vrouwenrollen worden nog drie mannenpartijen door vrouwenstemmen gezongen. Exacte namen van de zangeressen en de door hen te zingen partijen, zijn te vinden op het betreffende onderdeel van de website van BBC Radio 3.
____________
Afbeeldingen
1. Georg Friedrich Händel, geschilderd door Thomas Hudson (1701-1779).
2. Dirigent Alan Curtis in gepaste kledij, in dito omgeving.

Puccini's La fanciulla del West zaterdag op BBC Radio 3

Western met muziek
Op de veelal gebruikelijke tijd voor de uitzending meestal complete opera's — waarvan diverse zelfs rechtstreeks uit Covent Garden of uit de New Yorkse Metropolitan Opera, dan wel vanuit Glyndebourne — presenteert BBC Radio 3 in de reeks Opera on 3 op zaterdag 27 december, vanaf 19:00 uur onze tijd, het muziekdrama La fanciulla del West van Giacomo Puccini (1858-1924) uit.
Deze componist stond de laatste weken op talrijke radio- en televisiezenders, alsmede bij enkele uitgeverijen, in het middelpunt van de belangstelling, omdat het op22 december exact anderhalve eeuw geleden was dat hij het levenslicht voor het eerst heeft aanschouwd.
La fanciulla del West is een opera in drie bedrijven op een libretto van Guelfo Civinini (1873-1954) en van literatuurprofessor Carlo Zangarini (1874-1943) naar het toneelstuk The girl of the golden West (1905) van scenarioschrijver, regisseur en impresario David Belasco (1853-1931).

Achtergronden
De eerste uitvoering van deze Italiaanse opera werd, met onder meer Enrico Caruso, gerealiseerd in New York onder leiding van Arturo Toscanini. pas een jaar daarna werd het drama in het geboorteland van de componist, te Rome gespeeld. Reeds in 1913 werd er in het Deutsche Opernhaus Berlijn een Duitse voorstelling gerealiseerd. Vele internationaal befaamde sopranen hebben de rol van Minnie in dit muziekdrama vertolkt: van Maria Jeritza en Ljoeba Welitsch, via Renata Tebaldi en Magda Olivero tot en met Carole Neblett en Olivia Stapp.
In de Covent Garden-versie die op BBC Radio 3 te horen zal zijn, is die rol weggelegd voor Eva-Maria Westbroek. Zij wordt bijgestaan door onder andere de tenor Jose Cura en de bariton Silvano Carroll. Koor en orkest van het Royal Opera House Covent Garden wordt geleid door Antonio Pappano.

Het verhaal
Minnie, eigenares van een saloon in een goudgraversstad in Californië fungeert als een soort van moeder voor het zootje ongeregeld dat haar gelegenheid frequenteert. Pas als er een nieuweling verschijnt, die zich Dick Johnson noemt, wordt ze op slag verliefd. Maar die man is een bandiet met een andere naam, die zich heeft voorgenomen om de safe van de goudzoekers te kraken, beantwoordt haar liefde, maar als Minnie door de sheriff over diens ware identiteit wordt geïnformeert, jaagt ze hem weg. Als de man 's nachts gewond terugkeert, neemt ze hem echter bij zich op en doet ze liefjes tegen de sheriff, opdat die geen verdenking zal koesteren. Toch wordt Johnson ontdekt, gevankelijk afgevoerd en veroordeeld tot de strop. Als hij reeds onder de galg staat, komt Minnie aangerend, smeekt om zijn leven, waarop de bandiet — naar oud gebruik — wordt vrijgelaten, en de beiden Californië mogen verlaten om een nieuw leven op te bouwen.
____________
Afbeeldingen
1. Componist Giacomo Puccini.
2. De Amerikaanse auteur David Belasco. (Foto gemaakt tussen 1898 en 1916.)
3. Dirigent Antonio Pappano.
4. Eva-Maria Westbroek hier als Minnie die 'Dick Johnson' van de strop redt in La fanciulla del West. (Foto van de website van Eva-Maria Westbroek.)