Mozarts muziekdrama Zaide vrijdagochtend op Mezzo-TV

Geen genade van Soliman
Zaide is een opera in twee bedrijven van Wolfgang Amadeus Mozart, die op vrijdag 31 oktober, 's ochtends tussen 10:00 uur en 11:45 uur, in een uitvoering door de Camerata Salzburg onder leiding van Louis Langrée te zien zal zijn op de muziekzender Mezzo-TV.
De tekst voor dit muziekdrama stamt van Johann Andreas Schachtner (1731-1795) — hoftrompettist en vriend van de familie Mozart, maar vooral van Vader Leopold, met wie hij samen muziek maakte —, en deze tekst is gebaseerd op die van Franz Joseph Bastiani (), welke deze heeft geleverd voor de opera Das Serail, als fragment gecomponeerd door de vooral als tenor en later in Passau ook nog bekende Oostenrijker Joseph Frieberth (1724-1799). Vele handen zijn er aan te pas gekomen voordat de eerste uitvoering — drie kwart eeuw na het overlijden van Mozart — kon worden gerealiseerd: in Frankfurt am Main, op 27 januari 1866, exact 110 jaar na de geboorte van de componist. Muziekcriticus tevens componist Carl Gollmick (1796-1866) had er nieuwe dialogen voor geschreven en Anton André (1775-1842) zorgde in 1838/39 voor een overture, alsmede voor de titel.
In Wenen werd dit muziekdrama, alweer in een andere bewerking — door R. Hirschfeld ) — en aangevuld met de toneelmuziek van Thamos. En alsof daarmee niet eens een einde aan de voortdurende veranderingen had moeten komen, werd er lustig doorgegaan met aanpassingen en vernieuwingen. Vijftien jaar na Wenen ging Zaide in Karlsruhe, in een bewerking van A. Rudoph. Een halve eeuw daarna, in 1968, werd dit stuk tijdens de Salzburger Festspiele opgevoerd met een cast vol beroemdheden, en dat was in 1983 in Wenen, zij het met anderen, eveneens het geval.

Het verhaal
Hoewel Zaide de favoriete van Sultan Soliman is, besluit ze om met de slaaf Gomatz te vluchten. Daartoe nemen de beiden een andere slaaf, die tevens bouwmeester van de sultan is, in vertrouwen. Op het moment dat Osmin de sultan drie slavinnen wil verkopen, worden de beide vluchtenden binnengebracht. Het verzoek om genade wordt door de sultan afgewezen.

Rudy van Dantzigs choreografische interpretatie van de Vier letzte Lieder van Richard Strauss

Samensmelting van tekst, muziek en beweging
Op maandag 13 oktober zal 's avonds laat, vanaf 23:50 uur, de NPS in het programma via NPS Dans Nederland 2 de choreografie Vier letzte Lieder, van Rudy van Dantzig, in een verfilming uit 1977, worden uitgezonden.
De keuze van Richard Strauss' Vier letzte Lieder door de choreograaf Rudy van Dantzig zal niet toevallig zijn geweest, nu hij al enige tijd behoorlijk ziek is en tot de ouderen in onze samenleving mag worden gerekend. Ooit zei de in 1933 geboren kunstenaar, die niet alleen danser en choreograaf is, maar tevens auteur van enkele indringende, in verhalende vorm gegoten herinneringen, waarvan het eerste vooral autobiografische boek — Voor een verloren sodaat (1986) — tevens is verfilmd.
"Als ik de 75 haa, heb ik het wel gezien, denk ik," zei hij eens in een interview. Nu hij in augustus 75 jaar oud geworden is, kan een associatie met de naderende dood — hetzij bewust dan wel onbewust — niet buiten de gevoelswereld worden gehouden. Een artistieke uiteenzetting met dat onvermijdelijke, langdurige fenomeen kan louterend, bevrijdend en via creativiteit bijdragen tot een vorm van beheersing.
Strauss Vier letzte Lieder — meer daarover kunt u vinden in een artikel naar aanleiding van een uitvoering tijdens een van BBC's Promconcerten deze zomer, medio juli in de Londense Albert Hall, op onze zustersite Tempel der Toonkunst — bieden elke kunstvorm volop gelegenheid zich te uiten: schilders, beeldhouwers, dichters, en ook choreografen.
De vier liederen, drie van Herman Hesse en één van Joseph von Eichendorff, bieden voldoende stof voor een choreografische interpretatie. Van Dantzig heeft die kans met handen en voeten aangegrepen en laat weer zien hoe zeer tekst, muziek en beweging kunnen samenvloeien tot één geheel.
Het ballet biedt vier duetten, die alle handelen van de liefde tussen mensen, die (ooit) een naderend afscheid ten deel zal vallen. Een derde danser fungeert als verbindend en overkoepelend element als Doodsengel.

Puccini's Madama Butterfly zaterdag 27 september via Radio 4 en daarna nog live in vijf Nederlandse theaters

De Nationale Reisopera op tournee
Nu de vakantieperioden van de cultuurinstituten in de lage landen er weer opzitten en het kunstbedrijf in het algemeen weer op volle toeren werkt, zijn ook de muziektheateractiviteiten weer ruimschoots te zien en te horen. Niet alleen de De Nederlandse Opera toont de voorstellingen van Richard Strauss' Die Frau ohne Schatten, in het Amsterdamse Muziektheater, Neerlands Nationale Reisopera is sedert twee weken ook weer zichtbaar en hoorbaar actief. Het seizoen werd zaterdag 13 september geopend in schouwburg Orpheus te Apeldoorn, met Madama Butterfly van Giacomo Puccini. Opera Zuid komt over enige tijd ook met de eerste productie.
Normaal gesproken worden de opnamen die tijdens de première worden gemaak, pas via de radio uitgezonden omstreeks het einde van de tournee langs de grotere steden in ons land. Madama Butterfly daarentegen kan men op zaterdag 27 september, 's avonds vanaf 19:02 uur via de Nederlandse klassieke zender Radio 4, in de reeks Opera live van de NPS, beluisteren. Na deze datum wordt dit muziekdrama in de versie van De Nationale Reisopera nog in vijf theaters van ons land voorgesteld. Zie daartoe de speeldata op de website van het gezelschap.
Het Gelders Orkest en het koor van de Nationale Reisopera staan onder leiding van Alexander Polianichko. Voor de overige medewerkenden — solisten, regisseur en anderen die hebben bijgedragen aan de totstandkoming van deze productie — zij eveneens verwezen naar het hoofdstuk Bezetting op de website van het instituut.
__________
Afbeelding: Scènefoto uit Madama Butterfly in de voorstelling door de Nationale Reisopera.
(Foto: Hermann und Clärchen Baus.)

Nieuwe versie van Richard Strauss' Die Frau ohne Schatten met de bejubelde Doris Soffel in de rol van Amme

Acht voorstellingen
Op maandag 1 september geeft de Nederlandse Opera in het Amsterdamse Muziektheater de première van een nieuwe enscenering van de opera Die Frau ohne Schatten uit 1919 van Richard Strauss (1864-1949). De rol van de Amme zal worden vertolkt door Doris Soffel, die zich reeds heeft weten te onderscheiden van zovele andere vocale interpreten, en met name in het niet bepaald gemakkelijke repertoire van Richard Wagner en Richard Strauss, waarvoor zij intense ovaties heeft geoogst.
Na de première worden er nog zeven voorstellingen in Amsterdam gegeven: op vrijdag 5, dinsdag 9, vrijdag 12, dinsdag 16, zaterdag 20, dinsdag 23 en zondag 28 september. Meer over de vocale en instrumentale, alsmede alle andere sleutelfiguren binnen deze productie, is te vinden op de website van De Nederlandse Opera.

Het verhaal
Het libretto stamt van Hugo von Hofmannsthal (1874-1929). Nog in hetzelfde tijdsbestek verwerkte de auteur de verzonnen handeling in een verhaal dat ook nog in 1919 in Berlijn is verschenen, en sedert twee jaar in een heruitgave van die eerste editie opnieuw verkrijgbaar is. Andere bronnen beweren echter dat eerst het boek is geschreven en de auteur vervolgens het libretto voor de opera heeft gerealiseerd. Deze Erzählung geldt als een van de kostbaarste juweeltjes van de Weense neoromantiek. Het gaat daarbij om een sprookje dat nadrukkelijk is voorzien van heel veel symboliek die op tal van manieren kan worden geduid. De basisgedachte is dat de menselijke liefde pas vruchtbaar kan zijn als de twee bij elkaar horende partners door middel van beproevingen, waarachtig lijden en zelfinzicht de weg tot elkander hebben gevonden.
In deze geschiedenis heeft de keizer eens jacht gemaakt op de dochter van de geestenleider Keikobad; zij had toen de gestalte van een gazelle, die hij tot keizerin heeft gemaakt. Na een jaar samenleven heeft de keizerin nog steeds geen schaduw weten te verwerven: het teken van moederschap. Op het moment van die vaststelling resten haar nog drie dagen voordat de termijn die haar vader heeft gesteld, is afgelopen en zij naar het geestenrijk moet terugkeren. De keizer zal dan tot steen verstarren.
Helaas wordt de keizerin begeleid door haar diabolische voedster, en samen dalen zij af naar de mensenwereld, waar ze de vrouw van ene Barack ertoe overhalen haar schaduw af te staan. De keizerin beseft echter dat ze hierdoor bij Barack in het krijt zal staan en daarom aarzelt ze die schaduw aan te nemen. Vervolgens worden die beide echtgenoten in een onderaardse kerker van elkaar gescheiden. Voor de tempel van de geesten scheidt de keizerin van haar voedster om haar laatste beproeving te ondergaan. Door af te zien van het water des levens en de schaduw van de vreemde vrouw, kan zij zichzelf verlossen, evenals de reeds versteende keizer. Door deze vorm van zelfoverwinning wordt haar de genade deelachtig en krijgt zij een eigen schaduw. Het uiteengerukte echtpaar wordt opnieuw vereend, doordat ook die twee mensen, evenals het keizerpaar, erin is geslaagd de weg tot elkander opnieuw te vinden.
Pas in de jaren zeventig van de twintigste eeuw heeft deze opera van Richard Strauss internationaal meer aanzien gekregen doordat dirigent Karl Böhm (1894-1981) zich er nadrukkelijk voor heeft ingezet en vasthoudend is gebleven, ondanks de enorme eisen die het werk aan alle betrokkenen stelt.

Drie bedrijven
Strauss schreef op basis van die Hofmannsthal-tekst een opera in drie bedrijven, die op 10 oktober 1919 in Wenen in première is gegaan onder leiding van Franz Schalk (1863-1931). Strauss was in de jaren 1919-1924 directeur van de Wiener Oper, een functie die hij met Franz Schalk deelde. De in die dagen internationaal in hoog aanzien staande sopraan Maria Jeritza zong bij die gelegenheid de titelrol. Pas dertien jaar later werd er een voorstelling in Salzburg geven en het zou tot 1940 duren voordat de Milanese Scala zich over het werk ontfermde. In 1966 volgde New York, een jaar later Londen en in 1972 triomfeerde Die Frau ohne Schatten in Parijs.
Dit prachtige en terecht pretentieuze stuk muziektheater bergt tal van stijlen en verschillende muzikale uitingsvormen in zich: elementen van het oratorium — die passen bij het hier en daar ietwat bijbels-ideologische sfeer —, maar daarnaast ook de in het fenomeen opera zo passende lyriek, die erin slaagt de inhoud enigszins boven het afstandelijk-epische van de handeling uit te tillen.
Hugo von Hofmannsthal: Die Frau ohne Schatten — Erzählung.
Berlin 1919. — Neuausgabe 2006, herausgegeben von Joseph Kiermeier-Debre in de reeks Bibliothek der Erstausgaben (dtv 2667). Deutscher Taschenbuch Verlag, München. ISBN 978-3-423-02667-7. Prijs € 8,— (alleen in de Bondsrepubliek Duitsland en in Amsterdam bij Boekhandel Die Weisse Rose.)
____________
Afbeeldingen
1. Zangeres Doris Soffel. Foto van Boris Streubel.
2. Librettist Hugo von Hofmannsthal.
3. Componist Richard Strauss. Tekening van Jarko Aikens, Groningen 1984. (Archief Heinz Wallisch.)
4. Dirigent Franz Schalk.
5. Voorzijde van de heruitgave 2006 van de oorspronkelijke tekst van de Hofmannsthals Erzählung Die Frau ohne Schatten.

Mozarts Così fan tutte uit Glyndebourne via Mezzo-televisie

Op donderdag 28 augustus, 's avonds tussen 20:30 uur en middernacht, zal de muziekzender Mezzo een herhaling presenteren van de opera Così fan tutte van Wolfgang Amadeus Mozart, zoals die ook al op 21 juni via dezelfde zender de ether werd ingestuurd. Meer over de uitvoerenden en aanverwante gegevens kunt u vinden in ons artikel van die dag, op deze site. Voor meer achtergronden over de opera zelf vindt u in de bijdrage weer een link naar een oudere uiteenzetting naar aanleiding van een andere interpretatie. Maar het verhaal blijft wel gelijk.

Wagners Tristan und Isolde zaterdag nogmaals op Mezzo

Glyndebourne-versie
Mezzo-televisie presenteert zaterdag 16 augustus, 's avonds tussen 20:30 uur en 00:20 uur in de nacht op zondag 17 augustus, een uitvoering van Wagners opera Tristan und Isolde uit. Over deze mijlpaal uit de geschiedenis van het muziektheater hebben we op deze site reeds uitvoerig bericht op zondag 22 juni. Voor nadere informatie en bijzonderheden verwijzen we u graag naar die bijdrage.

Verdi's Simone Boccanegra zaterdag 2 augustus in Scala

Op Belgische zender Klara
Op de Nederlandstalige Belgische radiozender Klara is zaterdag 2 augustus, vanaf 20:00 uur 's avonds, in het muziekprogramma Scala, een klassieke versie te zien van de opera — met een voorspel en drie bedrijven — Simone Boccanegra (1857; uiteindelijke versie van 1881) van één der grootste geweldenaren op het gebied van het muziektheater, de in tal van opzichten nog altijd onovertroffen Italiaan Giuseppe Verdi (1813-1901).
Het betreft hier een inmiddels alweer wat oudere uitvoering die werd gegeven in de Scala van Milaan onder leiding van Claudio Abbado. De voornaamste zangsolisten zijn Piero Cappuccilli, Mirella Freni, Nicolai Ghiaurov, José Carreras en José Van Dam.
Voor nadere informatie kunt u terecht op de site van Klara-Scala.

Achtergronden
Giuseppe Verdi's opera steunt op een libretto van Francesco Maria Piave (1810-1876) — dat werd gecreëerd naar een oorspronkelijk toneelstuk door Antonio Garcia Gutiérrez (1812-1884) — dat ten behoeve van de tweede versie, van bijna een kwart eeuw daarna, werd gereviseerd en van toevoegingen voorzien door de veelzijdige Arrigo Boito (1842-1918), die zelf eveneens componist was en ook bekend is geworden met onder meer Mefistofele uit 1868.
Hoewel de eerste uitvoering van — de eerste versie van Simone Boccanegra in 1857 in Italië werd gegeven, heeft het nog drie kwart eeuw geduurd, voordat er een opvoering in de New Yorkse Metropolitan Opera is gegeven: op 28 januari 1932.

Inhoud
Het verhaal speelt zich af in Genua omstreeks 1530. Paolo Albani en ene Pietro, leider van de volkspartij, zorgen ervoor dat de Coriscaan Simone Boccanegra volkstribuun wordt. Simone hoopt, eenmaal in de functie van doge, erin te slagen de patriciër Fiesco op andere gedachten te kunnen brengen en zo met diens dochter Maria te kunnen trouwen. Een kind hebben ze samen reeds. Fiesco is daartoe bereid onder de voorwaarde dat hij de kleine meid krijgt. Tegelijkertijd verzwijgt hij echter dat Maria reeds is overleden. Tal van verwikkelingen, valsheden en intriges leiden tot nieuwe laagheden, maar uiteindelijk verzoent de stervende Simone zich met Fiesco.
____________
Afbeeldingen
1. Giuseppe Verdi in 1876.
2. Librettist Francesco Maria Piave.
3. Componist, librettist en nog veel meer, ArrigoBoito.